انحراف چشم یکی از مشکلات شایع بینایی بوده که در کودکان و بزرگسالان رخ می دهد و تاثیر قابل توجهی بر کیفیت زندگی و توانایی دید صحیح دارد. اما چرا برخی افراد دچار این مشکل می شوند و علائم آن چگونه قابل تشخیص است؟ انحراف چشم ممکن است باعث دوبینی، کاهش دید عمقی یا حتی تنبلی چشم شود و در صورت عدم درمان به موقع، مشکلات بینایی جدی تری ایجاد کند. در این مقاله قصد داریم به بررسی علل و علائم انحراف چشم، انواع آن در کودکان و بزرگسالان، روشهای درمانی و نکات مهم پیشگیری بپردازیم پس با ما همراه باشید.
انحراف چشم چیست؟
انحراف چشم که در بین مردم با نام لوچی یا چپ چشمی شناخته می شود، وضعیتی است که در آن دو چشم با هم هماهنگ نبوده و هم زمان به یک نقطه نگاه نمی کنند. در حالت طبیعی، هر چشم با شش عضله کنترل می شود که از مغز سیگنال دریافت کرده و حرکات چشم را هماهنگ می کنند. وقتی این هماهنگی از بین برود، یک چشم ممکن است به داخل، خارج، بالا یا پایین منحرف شود و گاهی نیز هر بار چشم متفاوتی دچار انحراف می شود.
این مشکل ناشی از عوامل مختلفی مانند اختلال در عملکرد عضلات چشم، دوربینی، آسیب مغزی، ضربه یا عفونت می باشد و برخی شرایط مانند زایمان زودرس، فلج مغزی و سابقه خانوادگی احتمال بروز این عارضه را افزایش می دهند. انحراف چشم نه تنها باعث دوبینی و مشکل در درک عمق می شود بلکه در طولانی مدت منجر به کاهش دائمی بینایی در چشم منحرف شده می شود؛ وضعیتی که به آن تنبلی چشم یا آمبلیوپی می گویند.
علائم انحراف چشم
انحراف چشم یا استرابیسم وضعیتی بوده که در آن چشم ها به طور همزمان در یک راستا قرار نمی گیرند و هماهنگی بین دو چشم مختل می شود. این مشکل در هر سنی ظاهر می شود و باعث کاهش کیفیت دید و مشکلات بینایی می شود. تشخیص به موقع انحراف چشم اهمیت بالایی دارد زیرا در صورت عدم درمان ممکن است تنبلی چشم یا کاهش دائمی بینایی ایجاد شود. علائم استرابیسم به شرح زیر است:
- دوبینی
- تاری دید
- حساسیت به نور
- خستگی چشم ها
- مشکل در خواندن
- فشار یا ناراحتی در چشم ها
- کج کردن سر برای دیدن بهتر
- پلک زدن یا چشمک زدن مکرر
- سردرد هنگام فعالیت چشم ها
- چشم هایی که با هم حرکت نمی کنند
- عدم تشخیص درست عمق و فاصله ها
- چشم هایی که ناهماهنگ به نظر می رسند
دلایل بروز استرابیسم
بهتر است بدانید انحراف چشم یا استرابیسم زمانی رخ می دهد که هماهنگی طبیعی بین عضلات، اعصاب و مغز که مسئول کنترل حرکات چشم هستند دچار اختلال شود. این عارضه در نتیجه مشکلات مادرزادی، بیماری های زمینه ای یا آسیب های چشمی و مغزی بروز می کند. مهمترین علل بروز این عارضه عبارتند از:
- دیابت
- فلج مغزی
- سندرم داون
- سکته مغزی
- ام اس (MS)
- فشار خون بالا
- آسیب به سر یا مغز
- آسیب های زمان تولد
- سابقه خانوادگی و وراثت
- ضعف بینایی در یک چشم
- عوارض جراحی های چشم
- تومورهای چشمی یا مغزی
- هیدروسفالی (تجمع مایع در مغز)
- عدم تعادل یا ضعف عضلات چشم
- بیماری های تیروئیدی (مانند گریوز چشمی)
- عیوب انکساری اصلاح نشده (مانند دوربینی یا نزدیک بینی)
انواع انحراف چشم
لازم به ذکر است انحراف چشم ممکن است در نوزادی، کودکی یا حتی در بزرگسالی بروز کند. این عارضه زمانی رخ می دهد که چشم ها به طور هماهنگ حرکت نمی کنند و هر کدام به سمت متفاوتی متمایل می شوند. انواع مختلفی از استرابیسم وجود دارد که طبقه بندی آنها بر اساس جهت انحراف چشم، زمان بروز، پایداری انحراف و هماهنگی حرکات چشمی انجام می شود. در ادامه مهمترین انواع انحراف چشم را به طور کامل بررسی می کنیم:
ازوتروپی (Esotropia) یا انحراف چشم به داخل
در این نوع، یک یا هر دو چشم به سمت بینی منحرف می شوند. ازوتروپی یکی از شایع ترین انواع استرابیسم در کودکان است.
- ازوتروپی سازگار (تطبیقی):این عارضه بیشتر در کودکان دوربین دیده می شود. تلاش بیش از حد برای تمرکز باعث چرخش چشم ها به داخل می شود. علائمی مثل دوبینی، بستن یک چشم هنگام مطالعه یا چرخاندن سر برای دید بهتر شایع هستند و معمولا این نوع با عینک یا لنز اصلاح می شود.
- ازوتروپی نوزادی: نوعی انحراف شدید است که قبل از 6 ماهگی ظاهر می شود و با عینک اصلاح نمی گردد. در ابتدا ممکن است متناوب باشد اما به مرور دائمی می شود. درمان اصلی این نوع، جراحی بر روی عضلات چشم است.
اگزوتروپی (Exotropia) یا انحراف چشم به بیرون
در اگزوتروپی، یک یا هر دو چشم به سمت خارج از محور بینایی منحرف می شوند. این نوع در کودکان هنگام تمرکز روی اجسام دور دیده می شود.
- اگزوتروپی متناوب: چشم ها به طور مقطعی مثلا هنگام خستگی، استرس یا نور شدید خورشید به سمت بیرون منحرف می شوند. بیماران ممکن است برای رفع دوبینی یکی از چشم ها را ببندند. علائم دیگر شامل سردرد، مشکل در مطالعه و خستگی چشم است. بهتر است بدانید در برخی موارد درمان با عینک یا ورزش چشمی امکان پذیر است اما در موارد شدیدتر جراحی توصیه می شود.
هیپرتروپی (Hypertropia) یا انحراف چشم به بالا
در این حالت، یک چشم بالاتر از چشم دیگر قرار می گیرد. این نوع کمتر شایع بوده و ناشی از ضعف یا فلج یکی از عضلات عمودی چشم می باشد. هیپرتروپی باعث دوبینی و اختلال در هماهنگی دید سه بعدی می شود. درمان شامل استفاده از عینک منشوری یا جراحی عضلات چشم است.
هیپوتروپی (Hypotropia) یا انحراف چشم به پایین
در این نوع، یک چشم پایین تر از چشم دیگر قرار می گیرد. هیپوتروپی با مشکلات عصبی یا آسیب های عضلانی مرتبط است. این حالت نیز باعث دوبینی و مشکلات دیدی می شود و ممکن است نیاز به جراحی داشته باشد.
استرابیسم بر اساس مدت زمان بروز
- استرابیسم مداوم: انحراف چشم به طور دائمی وجود دارد و معمولا شدیدتر است.
- استرابیسم متناوب: انحراف فقط در شرایط خاص مثل خستگی یا تمرکز طولانی بروز می کند. این نوع خفیف تر بوده و در برخی موارد با تمرینات چشمی کنترل می شود.
استرابیسم بر اساس هماهنگی حرکت چشم ها
- استرابیسم هم گرا (Comitant): میزان انحراف در تمام جهات نگاه ثابت بوده و این حالت بیشتر در کودکان دیده می شود.
- استرابیسم ناهم گرا (Incomitant): شدت انحراف بسته به جهت نگاه تغییر می کند و این نوع به دلیل مشکلات عصبی یا آسیب عضلات چشمی ایجاد می شود.
بیشتر بخوانید: آب مروارید در افراد دیابتی
روشهای تشخیص استرابیسم
برای شناسایی و تشخیص دقیق این بیماری، بهترین متخصص چشم در تهران از مجموعه ای از معاینات و تست های تخصصی استفاده می کند. لازم به ذکر است این بررسی ها به تعیین نوع و شدت بیماری کمک کرده و نقش بسزایی در انتخاب بهترین روش درمان دارند. حال در ادامه به مهمترین روشهای تشخیص این بیماری اشاره می نماییم:
- معاینه کامل چشم
- بررسی عیوب انکساری چشم
- آزمون حدت بینایی (بینایی سنجی)
- بررسی سابقه پزشکی و خانوادگی
- ارزیابی حرکات چشمی در جهات مختلف
- بررسی سلامت داخلی و خارجی چشم ها
- تست های تراز و تمرکز (مانند کاور تست)
- معاینه پس از میدریاز (گشاد کردن مردمک)
روشهای درمان انحراف چشم
همانطور که در بالا ذکر کردیم، استرابیسم یکی از مشکلات بینایی بوده که در هر سنی بروز می کند و علاوه بر ظاهر چشم، بر کیفیت دید و هماهنگی بین دو چشم نیز تاثیر می گذارد. بهتر است بدانید روشهای درمانی متنوعی برای این عارضه وجود دارد که انتخاب آنها با توجه به سن بیمار، شدت انحراف، نوع مشکل و وجود شرایط همراهی مانند تنبلی چشم صورت می گیرد. روشهای درمان انحراف چشم عبارتند از:
- لنزهای منشوری
- تجویز عینک دو کانونی
- تمرینات چشمی (ارتوپتیک)
- جراحی اصلاح عضلات چشم
- استفاده از عینک یا لنز تماسی
- قطره آتروپین به جای چسب چشم
- استفاده از چسب چشم (پچ درمانی)
- درمان خانگی با پایبندی به عینک، ورزش ها و داروها
- دارو درمانی (قطره، پماد، تزریق بوتاکس یا دیسپورت)
نتیجه گیری
با توجه به مطالب ذکر شده در بالا نتیجه می گیریم، استرابیسم یک اختلال بینایی شایع بوده که در هر سنی بروز می کند و اگر به موقع درمان نشود، عوارضی مانند دوبینی، کاهش دید سه بعدی و حتی تنبلی چشم را به همراه دارد. این مشکل دلایل متعددی از جمله عیوب انکساری، ضعف یا فلج عضلات چشمی و عوامل عصبی دارد و بسته به نوع و شدت آن، روشهای درمانی متفاوتی مانند استفاده از عینک، لنزهای منشوری، تمرینات تقویتی، دارو یا جراحی به کار گرفته می شوند. تشخیص زودهنگام به ویژه در کودکان نقش کلیدی در جلوگیری از عوارض دائمی دارد.